آشنایی با چند تن از حقوقدانان بزرگ ایران (1)

دکتر فرانسیس آدولف پرنی، وکیل کیفری و بانی تاسیس مدرسه عالی حقوق
وکیل فرانسیس آدولف پرنی، مشهور به موسیو، بانی و پیشنهاد دهنده گشایش مدرسه عالی حقوق در ایران ونخستین رئیس این مدرسه بود. او دکترای علم حقوق درشاخه کیفری را از فاکلتوله پاریس دریافت کرده و مدعی العموم (دادستان ) دولت فرانسه بود موسیو پرنی، به دلیل نیاز وزارت عدلیه ودولت وقت به مستشار حقوقی عالی رتبه، به درخواست دولت وقت وموافقت رسمی رئیس جمهوری فرانسه، به ایران آمد. در یازدهم اوت 1911 میلادی به عنوان مستشار عالی قضایی (در کابینه صمصام السلطنه و به هنگام وزارت عدلیه حسن پیرنیا ) به استخدام وزارت عدلیه در آمد. با شروع جنگ بین الملل اول، وکیل پرنی به فرانسه رفت و پس از پایان جنگ به ایران بازگشت. مراجعت او با وزارت نصرالدوله فیروز در وزارت عدلیه و وثوق الدوله در وزارت خارجه مصادف بود. دراین زمان موسیو پرنی (همانطور که در تاریخچه گفته شد) پیشنهاد تاسیس مدرسه عالی حقوق را ارائه کرد و پس از بررسی ها و تلاشهای فراوان، در زمان تجدید ششمین دوره کنترات او با وزارت عدلیه، سرانجام پروژه پیشنهاد تاسیس مدرسه عالی حقوق او مورد پذیرش قرار گرفت. او پس از گشایش مدرسه عالی حقوق، درکنار ریاست بر امور مدرسه، به تدریس دروس حقوق جزا واصول محاکمات کیفری پرداخت.
دکترموسیو پرنی، علاوه بر فعالیت در مدرسه عالی حقوق، به دلیل ماهیت شغلی خود به عنوان مستشار حقوقی وزارت عدلیه، عضو کمیسیون های مختلف تهیه وتدوین قوانین بود که به عنوان نمونه می توان از کمیسیون آیین دادرسی کیفری، کمیسیون امتحانات از قضات استخدامی عدلیه و کمیسیون ترفیع رتبه قضات، نام برد.
در دهم صفر 1330 هجری قمری و همچنین سال 1335 (ه ق)، نشانهای عالی علمی کشور به پاس خدمات علمی وقضایی ارزنده دکتر فرانسیس آدولف پرنی، به وی اعطا شد. وکیل موسیو پرنی پس از سازماندهی مدرسه عالی حقوق و واگذاری پست ریاست مدرسه به محمدعلی فروغی (ذکاء الملک) و خاتمه مدت مدت ماموریت خود ماموریت خود در ایران در سال 1925 (م) به فرانسه بازگشت.

سید محمد فاطمی (قمی) 
سید محمد فاطمی فرزند حاج میرزا سید حسین، یکی از چهره های مشهور تاریخ اخیر ایران و از جمله قضات عالیقدر وعلما و فقها و شریعتمداران مجتهد بود. او یکی از اعضای کمیسیون و انشاء کننده قانون مدنی ایران وبسیاری از قوانین دیگر بشمار می آمد و تا انتهای عمرهمواره منشا خدمات علمی و فرهنگی بود.
سید محمد فاطمی در اول برج حمل 1252 (ش) در شهر مقدس قم به دنیا آمد. تحصیلات و معلومات خود را نزد پدر وعلمای حوزه های علمیه قم شروع کرد و درعلوم عقلیه، ادبیات فارسی، ادبیات عربی، فقه واصول اسلامی، حکمت، منطق و ریاضیات، تبحر یافت و به درجه اجتهاد رسید.
در شانزدهم صفر سال 1328 (ه.ق) برابر بابیستم قوس 1288 ( ه. ش) در حالیکه مشغول تدریس در حوزه های علمیه بود، به حکم وزیرعدلیه وقت ( حسن پیرنیا ) برای خدمت قضایی به عدلیه دعوت شد او در آغاز سال 1288 (ش) ریاست شعبه دوم محکمه بدایت حقوق را برعهده گرفت دیگر سمتهای قضایی اوعبارتند از: عضو ( معاون ) محکمه استیناف ( 4 ثور 1291 )، ریاست شعبه استیناف ( 16 قوس 1292 )، مشاوره محکمه تمیز ( 12 قوس 1297)، مستشار دیوان عالی تمیز (27 ثور1300)، ریاست شعبه دیوان عالی تمیز به پیشنهاد رئیس الوزرا وثوق الدوله ( 20 سنبله 1302 )، مجددا مستشار دیوان عالی تمیز با رتبه 7 قضایی ( 15/3/1305 )، ریاست کل استیناف تهران ( 5 /2/1306)، ریاست شعبه 4 دیوان عالی تمیز (29/1/1307)، ریاست شعبه 4 دیوان عالی تمیز ( 12/11/1310)، ریاست شعبه اول، دوم و چهارم دیوان عالی تمیز ( در سالهای 1317-1316)، عضویت در شورای عالی ثبت ( 1/8/1317)، عضویت در کمیسیون ترفیع قضایی ( تا سال 1324).
در سال 1307 (ش) بر اساس دعوت و امریه وزارت عدلیه، در کنار تنی چند از شخصیتهای دینی وقضایی همچون: حاج سید نصرالله تقوی ( سادات اخوی )، سید محسن صدر ( صدرالاشراف )، سید مصطفی عدل ( منصور السلطنه )، حاج میرزا محمد رضا ایروانی ( غروی ) و عده ای دیگر که اعضای کمیسیون تهیه وتدوین قانون مدنی بودند، مستقیماٌ زیر نظر علی اکبر داور ( 7- 1305 ش)، بند بند قانونی کنونی را با زحمت و دقت فراوان به رشته تحریر در آورد.
سید محمد فاطمی، در کنار مشاغل قضایی، به تدریس در مدرسه عالی علوم سیاسی و مدرسه عالی حقوق می پرداخت وعلاوه بر تدریس حقوق اسلامی وفقه و اصول، حقوق ثبت اسناد و املاک را نیز تدریس می کرد. او بر اساس سنت زکاه العلم نشره به مدت ده سال از 1310 تا 1320 به تدریس دردانشکده معقول و منقول مشغول بود و تبرعا به ارائه دروس می پرداخت.
فاطمی، فرزندی نداشت و پیش از مرگ، تمام اندوخته خود را وقف خدمات عمومی و ساختن بیمارستان در شهر قم کرد. در طول خدمت، یکی از قضات شریعتمدار محترم و نافذالقول و سرشناس عدلیه بود و طی بیست سال اول خدمت، حتی یک روز مرخصی نگرفت. کم سخن می گفت و مرد عمل بود. شیوه نگارش و انشای حقوقی او زبانزد خاص و عام بود. این نوع نگارش را می توان در جلد اول قانون مدنی مشاهده کرد. در تدوین کتاب فرهنگ کاتوزیان که فرهنگی عربی به فارسی است همکاری علمی موثری با شیخ محمدعلی تهرانی کاتوزیان داشت. از دیگر آثار تاًلیفی او، ترجمه به فارسی متن عربی کتاب اسلام واندیشه ها نوشته هانری دوکاستری است که توسط زعلول پاشا از متن اصلی به عربی ترجمه شده بود.
سید محمد فاطمی در بیست و هشتم مرداد 1324 (ش) پس از سی وشش سال خدمت قضایی و علمی به جامعه ایران بر اثر بیماری در 73 سالگی بدرود حیات گفت. پیکرش در قبرستان شیخان قم به خاک سپرده شده است.

دکتر سید علی شایگان، وکیل با درجه دکترا در حقوق عمومی واقتصاد، استاد دانشگاه تهران و مولف کتاب حقوق مدنی
دکتر سیدعلی شایگان، یکی از نخستین استادان رشته حقوق مدنی در دانشکده حقوق بود او در سال 1281 (ش) در شیراز به دنیا آمد. تحصیلات مقدماتی، ابتدایی و بخشی از تحصیلات دوره متوسطه را در زادگاهش سپری کرد. بقیه دوره متوسطه را در تهران گذراند. آنگاه بلافاصله به مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی رفت و با درجه لیسانس قضایی فارغ التحصیل شد.
در سال 1306 (ش) برای تکمیل تحصیلات به فرانسه رفت . دو سال دردانشکده حقوق لیون به فراگیری علم حقوق پرداخت. بعد به دانشکده حقوق دانشگاه پاریس رفت و سرانجام با ارائه پایان نامه تاریخ حقوق عمومی اسلام موفق به اخذ دکترای حقوق در رشته حقوق عمومی و اقتصاد شد. در سال 1313 (ش) به تدریس در دانشکده حقوق تهران پرداخت و در همین سال به معاونت دانشکده نیز منصوب شد.
در سال 1326 (ش) به عنوان استاد درس حقوق مدنی دوره دکترای حقوقی دانشگاه تهران به تدریس پرداخت. و سالها عهده دار ارائه این درس بود. همچنین به عنوان مستشار وزارت دارایی با این وزارتخانه همکاری داشت. یکی از آثار تاًلیفی او کتاب (حقوق مدنی) است که یکی از کتاب های درسی به شمار می آمد.
دکتر سیدعلی شایگان، سرانجام در سن 80 سالگی و در اوئل 1360 (ش) در تهران چشم از جهان فروبست.

دکتر احمد متین دفتری 
دکتر احمد متین دفتری، فرزند میرزا هدایت اله وزیر دفتر، در چهارم بهمن 1275 (ش) در تهران به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی ومتوسطه را در مدرسه آلمانی های تهران به پایان رساند. بعد از مدرسه عالی حقوق، لیسانس گرفت و برای ادامه تحصیل به سوئیس ر فت. در دانشکده حقوق شهر لوزان، با ارائه پایان نامه دکترای خود تحت عنوان ” کلید استقلال اقتصادی، الغای کاپیتولاسیون در ایران ” موفق به دریافت درجه دکترای حقوق شد.  بین سالهای 10 – 1308 (ش) در دادگاههای فرانسه، سوئیس وآلمان به کار آموزی و وکالت پرداخت.
در سال 1306 (ش) پس از گشایش دادگستری نوین به استخدام رسمی دادگستری درآمد و تا سال 1318(ش) به ترتیب مدیر، معاون کفیل و عاقبت وزیر دادگستری شد. در خلال فعالیتهای قضایی خود، قوانین مهمی را برای تسهیل در کارها و امور قضایی دادگاههای کشور، تدوین کرد که اهم آنها عبارتند از: قانون تشکیلات دادگستری، قانون استخدام قضات، جلد دوم وسوم قانون مدنی، قانون آیین دادرسی مدنی، قانون امور حسبی، لایحه قانون کیفر وآیین دادرسی کیفری، قانون اجرای احکام وقانون تعدیل مال الاجاره.
در سال 1312 (ش) پس از یک دوره کوتاه که تدریس نمی کرد، در مدارس نظام، مدرسه صنعتی، مدرسه عالی حقوق وعلوم سیاسی وسرانجام دانشکده حقوق دانشگاه تهران به عنوان استاد ثابت به تدریس مشغول شد وتا زمان باز نشستگی در سال 48- 1347 (ش) به این کار ادامه داد. درس اصلی او در آغاز تدریس، رویه قضایی بود، اما بعد ها درس مشهور آیین دادرسی مدنی (اصول محاکمات حقوقی) را که خود بانی و تدوین کننده آن بود، تدریس می کرد. بخشی از سمتها وعناوین علمی و قضایی دکتر متین دفتری عبارتند از: دومین وزیر دادگستری نوین (18- 1315 ش)، قاضی دیوان داوری بین المللی لاهه (1316ش)، داور حقوقی و نماینده دولت در جامعه ملل (1930 م)، رئیس هیئت نمایندگی ایران در یازدهمین گنگره بین المللی جزایی و ششمین کنفرانس بین المللی حقوق جزایی و دومین کنفرانس بین المللی حقوق تطبیقی، استاد آکادمی حقوق بین المللی لاهه به مدت یک سال (1937 م)، دادرس دیوان داوری لاهه به مدت شش سال از 1939 (م) که پس از پایان این دوره، مجددا به این سمت انتخاب شد.
آثار تاًلیفی وتحقیقی او عبارتند از: 1- محاکمات فوری 2- آیین دادرسی مدنی 3- آیین دادرسی کیفری 4- رساله های متعدد در بارهً جامعه بین المللی وسیاست جزایی وسازمان ملل متفق 5- کلید استقلال اقتصادی ایران 6- الغای کاپیتولاسیون در ایران (به زبان فرانسه).
دکتر احمد متین دفتری در تیرماه 1350 (ش) در سن 76 سالگی در تهران دارفانی را وداع گفت. پیکرش در قبرستان حضرت عبدالعظیم (س) در تهران، به خاک سپرده شده است.

دکتر سید حسن امامی 
دکتر سید حسن امامی، در سال 1281 (ش) در تهران به دنیا آمد. پدرش امام جمعه و جماعت بود و به همین دلیل، پس از پایان تحصیلات مقدماتی در مدرسه پروکیمنیاژ که توسط روسها اداره می شد، برای فراگیری علوم فقهی و دینی، ادبیات عرب، منطق و سایر علوم عالیه به حوزه علمیه نجف اشرف رفت و به درجه اجتهاد نائل آمد. پس از مدتی به منظور فراگیری علم حقوق نوین به سوئیس رفت (1307 ش). پس از پنج سال اقامت و تحصیل در رشتهً حقوق خصوصی در دانشکده حقوق دانشگاه لوزان، در سال (1312 ش) با ارائه پایان نامه خود تحت عنوان “اساس قضایی مهر در فقه شیعه اسلام” موفق به اخذ درجه دکترای حقوق شد.
در سال 1313 (ش) به ایران بازگشت و در مدرسه عالی حقوق و دانشکده معقول و منقول به تدریس تاریخ حقوق و حقوق اسلام پرداخت. در سال 1317 (ش) در تشکیلات دادگستری نوین به شغل قضایی منصوب شد. در سال 1323 (ش) ریاست کل دادگاه های شهرستان تهران را برعهده گرفت. در سال 1317 (ش) در دانشکده حقوق و علوم سیاسی تهران به تدریس حقوق ثبت اسناد و اصول محاکمات حقوقی در مقاطع مختلف پرداخت. در سال 1336 (ش) دروس حقوق مدنی نخستین دوره دکترای حقوق را تدریس کرد. پس از چند سال تدریس درسهای حقوق مدنی و شرح قانون مدنی، به درخواست دانشجویان که به کتابهای مدون حقوق مدنی دسترسی نداشتند، برای تهیه کتابی در این زمینه به لوزان سوئیس سفر کرد. با فراغتی که در این سفر به دست آورد، شش جلد کتاب حقوق مدنی را بر اساس یادداشتها، جزوه ها، کتابهای فقهی و حقوقی و منابع دیگر به رشته تحریر در آورد. این کتابها تا کنون بارها تجدید چاپ شده و هنوز هم یکی از اصلی ترین مراجع تدریس در دروس دانشگاهی حقوق مدنی به شمار می آید.
دکتر امامی، پس از سالها تدریس و ریاست گروه حقوقی خصوصی و اسلامی دانشکده حقوق و انتخاب شدن به عنوان استاد متمایز دانشگاه تهران در سال 1346 (ش)، به در خواست خودش باز نشسته شد (1347 ش)، اما گاهی در دانشکده حقوق دانشگاه ملی سابق (شهید بهشتی کنونی) تدریس می کرد.
دکتر سید حسن امامی، در سال 1358 (ش) بر اثر بیماری سرطان و در حالی که در ماه های آخر عمر قادر به تکلم نبود و در اغما به سر می برد، چشم از جهان فرو بست. پیکرش در یکی از گورستانهای سوئیس به خاک سپرده شده است.

دکتر کریم سنجابی
دکتر کریم سنجابی، فرزند سردار ناصر سنجابی (از ایل سنجابی)، در سال 1283 (ش) به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه ای که توسط صمصام الملک تاسیس شده بود، به پایان رساند.
در بحران جنگ جهانی اول و مهاجرت خانواده اش به ایل سنجابی، حساب و هندسه را نزد سلیمان میرزا و علوم دیگر را نزد میرزا طاهر تنکابنی و سهراب زاده فرا گرفت. سیزده ساله بود که ایل سنجابی مورد حمله و تاراج انگلیسی ها قرار گرفت. پدرش را اسیر کرده و به بغداد فرستادند و ایل سنجابی نیز به کرمانشاه کوچ داده شد. در این زمان دکتر سنجابی دوره اول متوسطه را به پایان رسانده بود.
در سال 1300 (ش) به تهران آمد و در مدرسه عالی علوم سیاسی ثبت نام کرد. پس از دریافت دیپلم عالی، به مدرسه عالی حقوق رفت و در سال 1307 (ش) به نخستین گروه محصلان اعزامی به اروپا، راهی فرانسه شد. سرانجام با ارائه پایان نامه خود تحت عنوان «اصلاحات کشاورزی و کشاورزان در ایران» موفق به دریافت دکترای دولتی حقوق عمومی از دانشگاه پاریس شد.
پس از بازگشت به ایران، در سال 1314 (ش) با سمت دانشیار دانشکده حقوق تهران، به تدریس حقوق اداری و حقوق عمومی پرداخت و تا آخرعمر در همین کسوت باقی ماند. البته در فاصله سالهای 1323 تا 1325 (ش) عهده دار ریاست دانشکده حقوق نیز شده بود. دکتر کریم سنجابی، تا سال 1374 (ش) در سن 92 سالگی در خارج از کشور در گذشت.

دکتر موسی عمید
دکتر موسی عمید، در سال 1286 (ش) در خانواده ای روحانی از اهالی تبریز، به دنیا آمد. تحصیللات مقدماتی را نزد علمای تبریزگذراند. آنگاه به تهران آمد و از محضر استاد آیت الله سید حسن مدرس، آقا میرزا طاهر تنکابنی و میر رضا ایروانی، کسب فیض کرد. سپس به قم رفت و پس از تلمذ در محضر مراجع تقلید و استادان حوزه علمیه قم، به درجه اجتهاد رسید.
دکتر عمید، پس از بازگشت به تهران، برای ادامه تحصیل با دومین گروه محصلان اعزامی به اروپا، راهی فرانسه شد. تحصیلات متوسطه و عالی را با دریافت لیسانس حقوق و فلسفه از دانشگاه سوربن پاریس به پایان رساند و با ارائه پایان نامه ای تحت عنوان «موضوع طلاق در حقوق ایران و مقایسه آن با حقوق ملل دیگر» دکترای حقوق خصوصی را از همان دانشگاه دریافت کرد. در کنار تحصیل در سوربن، به تحصیل فلسفه در دانشگاه ژنو سوئیس مشغول بود و سرانجام با نگارش پایان نامه ای تحت عنوان «معرفت النفس از نظر شیخ الرئیس بو علی سینا» دکترای فلسفه دانشگاه ژنو را با درجه ممتاز به دست آورد. او همچنین، موفق به دریافت دیپلم علوم جزایی از موسسه جزایی پاریس شد.
پس از بازگشت به ایران، در سال 1319 (ش) به عضویت رسمی هئیت علمی دانشکده حقوق دانشگاه تهران در آمد و به تدریس حقوق مدنی در این دانشکده پرداخت. او در دانشکده معقول و منقول نیز، تاریخ فلسفه در اسلام را تدریس می کرد. بین سالهای 1330 تا 1342 (12 سال) ریاست دانشکده حقوق دانشکده تهران را به عهده داشت. کتابهای: ارث در حقوق مدنی ایران، تاریخ فلسفه در اسلام و دوره حقوق مدنی، از جمله آثار تاًلیفی ایشان است.
دکتر موسی عمید، در سال 1343 (ش) در تهران دار فانی را وداع گفت.

دکتر حسن ستوده (تهرانی)
دکتر حسن ستوده تهرانی، در سال 1286 (ش) در تهران به دنیا آمد. دوره ابتدایی و متوسطه را در تهران گذرانده و پس از دریافت دیپلم متوسطه، به مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی رفت و لیسانس قضایی خود را از این مدرسه گرفت. در این زمان به خدمت در دادگستری دعوت شد و مدتی در پستهای قضایی فعالیت کرد. در سال 1307 (ش) به فرانسه رفت و پس از دریافت دیپلم عالی حقوق از مدرسه عالی علوم سیاسی پاریس، با ارائه پایان نامه ای تحت عنوان «تکامل اقتصادی ایران و عوامل آن» موفق به دریافت دکترای حقوق اقتصادی شد. (4 دسامبر 1936 م)
پس از بازگشت به ایران، در اداره بروات تجارت خارجی بانک ملی شروع به کار کرد. در سال 1318 (ش) به عضویت کادر هئیت علمی دانشکده حقوق دانشگاه تهران در آمد. به موازات تدریس دانشگاهی، در دبیرستانهای تهران به ارائه دروس پول و بانکداری، حمل و نقل و بیمه می پرداخت. در سال 1319 (ش) کرسی تاریخ دیپلماسی عمومی و در سال 1320 (ش) کرسی حقوق تجارت دانشکده حقوق را به دست آورد وتا پایان دوران خدمت خود به تدریس «حقوق تجارت» پرداخت. در فاصله سالهای 1331 تا 1335 (ش) معاونت دانشکده حقوق دانشگاه تهران را برعهده داشت.
اهم آثار تاًلیفی و تحقیقی دکتر ستوده عبارتند از:
1- دوره کامل حقوق تجارت (چهار جلدی)
2- دوره تاریخ دیپلماسی عمومی (سه جلد)
3- ترجمه قانون مدنی ایران به زبان فرانسه (با همکاری سید مصطفی عدل)
4- مقالات متعدد حقوقی به زبانهای فارسی و فرانسه (در نشریات حقوقی داخلی و خارجی).
دکتر حسن ستوده تهرانی در سال 69-1368 (ش) دارفانی را وداع گفت.

دکتر ابراهیم پاد
دکتر ابراهیم پاد، فرزند مرحوم دکتر مهدی (حافظ الصحه سابق تبریز)، در سال 1290 (ش) در تبریز به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدارس رشیدیه و فردوسی تبریز به پایان رساند.دوره لیسانس حقوق را در مدرسه عالی حقوق تهران گذراند. در سال 1312 (ش) رتبه اول آزمون اعزام دانشجو به اروپا را به دست آورد و در دانشکده حقوق دانشگاه پاریس مشغول به تحصیل شد وبا ارائه پایان نامه ای تحت عنوان “معاملات فضولی در حقوق تطبیقی” دکترای حقوق گرفت. در همین سال، دوره مدرسه عالی علوم سیاسی و اقتصادی و همچنین موسسه جرم شناسی پاریس را به پایان رساند و پس از طی دوره کار آموزی در پارکه (دادسرا) پاریس، به ایران بازگشت.
مناصب و پستهایی قضایی دکتر پاد در دادگستری عبارت بودند از: عضو علی البدل محکمه بدایت تهران، دادیار و بازپرس و معاون دادستانی، رئیس شعبه دادگاه شهرستان تهران، مستشار استیناف و دیوان کیفر، رئیس شعبه استیناف مرکز، دادستان استان 1و2 مرکز، مدرس دانشکده پلیس و کلاس قضایی دادگستری (از سال 1318 ش). در واقع او از پایه گذاران دانشکده پلیس بود.
در سال 1330 (ش)، از خدمت قضایی دادگستری کناره گیری کرد و به هئیت علمی دانشکده حقوق دانشگاه تهران پیوست و از اسفند ماه همین سال به تدریس حقوق جزای اختصاصی، حقوق جزای تطبیقی و حقوق جزای بین الملل در تمام مقاطع دانشکده پرداخت. از سال 1337 (ش) استادی کرسی حقوق جزای اختصاصی دانشکده حقوق دانشگاه تهران به او واگذار شد. در سال 1338 (ش)، به ریاست موسسه جرم شناسی دانشگاه تهران منصوب شد.
اهم آثار تالیفی و تحقیقی دکتر پاد عبارتند از:
1- حقوق جزای اختصاص
2- حقوق بین الملل نظامی
3- ترجمه حقوق بین الملل خصوصی (اثر نیبویه)
4- مجموعه تقریرات دروس تدریسی دوره دکترای حقوق جزا
5- سلسله مقالات علمی و حقوقی چاپ شده در نشریه حقوق دانشکده حقوق و دیگر نشریات حقوقی کشور.

دکتر محمد صفدری
دکتر محمد صفدری در سال 1300 (ش) در شهر کاشان به دنیا آمد. تحصیلات مقدماتی را در دبستان پهلوی کاشان و سیکل اول متوسطه را در همین شهر به پایان رساند. سیکل دوم متوسطه را نیز در تهران و با احراز رتبه اول و نشان علمی گذراند. در سال 1318 (ش) به دانشسرای عالی رفت و به تحصیل زبان فرانسه پرداخت و باز هم با رتبه اول و نشان علمی در این رشته موفق شد. در سال 1323 (ش) در وزارت فرهنگ به دبیری مشغول شد. در سال 1324 (ش) دبیر و ناظم دانش سرای کشاورزی بود. در سال 1325 (ش) به کادر اداری دانشگاه تهران پیوست و تحصیل در دانشکده حقوق را نیز به طور همزمان با کار اداری آغاز کرد. در سال 1327 (ش) دوره لیسانس قضایی را به پایان رساند و از همین سال به تدریس متون حقوقی (به زبان فرانسه) در دانشکده حقوق پرداخت. در سال 1331 (ش) به منظور تکمیل تحصیلات خود به فرانسه رفت و در دانشکده حقوق پاریس ثبت نام کرد. سرانجام با ارائه پایان نامه ای تحت عنوان (مصونیتهای سیاسی) موفق به دریافت دکترای حقوق بین المللی شد.
پس از بازگشت به ایران به عضویت رسمی هیئت علمی دانشکده حقوق درآمد و تدریس حقوق بین الملل بر عهده گرفت. دکتر صفدری از درایت چشمگیری در مدیریت اداری بر خوردار بود و در زمان ریاست دکتر موسی عمید بر دانشکده حقوق تهران، ریاست دفتر ایشان را برعهده داشت و عملا امور دانشکده به دست وی اداره می شد.
آثار تالیفی وتحقیقی دکتر صفدری عبارتند از:
1- کلیات حقوق بین الملل
2- تعهدات بین الملل وحل اختلاف
3- متون حقوقی واقتصادی (به زبان فرانسه)
4- مصونیتهای سیاسی (به زبان فرانسه)
5- آزمایش نهایی در باره آزادی
6- موضوعات اساسی ادبیات دوره فرانسه (برگردان فرانسه)
7- سیاست ارسطو (ترجمه).
دکتر صفدری در سال 1340 (ش) به دست یکی از دانشجویان معترض به نتیجه امتحانی خود، با ضربات چاقو به قتل رسید.

دکتر پرویز صانع 
دکتر پرویز صانعی، در سال 1315 (ش) در تهران به دنیا آمد. تحصیلات ابتدائی ومتوسطه را در مدارس ابن سینا، فیروز بهرام وعلمیه تهران به پایان رساند. سپس به دانشکده حقوق و علوم سیاسی و با رتبه اول به دریافت لیسانس نائل آمد. آنگاه به آمریکا رفت ودر دانشگاههای کلمبیا و ییل به تحصیل در رشته حقوق کیفری وحقوق تطبیقی پرداخت. پس از در یافت فوق لیسانس، با ارائه پایان نامه ” مسائل باز پرسی پلیس در ایالات متحده امریکا دکترای حقوق کیفری و جزایی خود را دریافت کرد.
پس از بازگشت به ایران، به عنوان عضو هیئت علمی دانشکده حقوق دانشگاه تهران به تدریس حقوق جزا و جامه شناسی حقوق پرداخت. پس از تشکیل دانشکده حقوق دانشگاه ملی ایران (شهید بهشتی کنونی) به عنوان عضو مدعو ودر اوائل 1350 (ش) به عضویت رسمی در این دانشکده به خدمات علمی خود ادامه داد ومدتی نیز ریاست دانشکده را برعهده داشت.
آثار تالیفی و تحقیقی دکتر صانعی عبارتند از:
1- حقوق جزای عمومی ( دو جلدی )
2- جامعه شناسی حقوق
3- حقوق واجتماع
4- مقاله های متعدد علمی وتحقیقی که در نشریه های حقوق مردم، حقوق امروز و مجله کانون وکلا، پیش از انقلاب به چاپ رسیده است.

دکتر امیر ناصر کاتوزیان 
دکتر ناصر کاتوزیان، یکی از چهره های برجسته وصاحب سبک ونظر در علم حقوق ایران، در سال 1310 (ش) در خانواده ای اهل علم و هنر در تهران به دنیا آمد.
دوره تحصیلات ابتدائی را در مدرسه اقبال و دوره متوسطه را در دبیرستان علمیه و با رتبه اول و کسب نشان درجه دو علمی به پایان رساند. در سال 1328 (ش) وارد دانشکده حقوق دانشکاه تهران شد و در سال 1331 (ش) لیسانس (رتبه اول) و در سال 1336 (ش) فوق لیسانس و در سال 1338 (ش) با ارائه پایان نامه ” وصیت در حقوق مدنی ایران ” دکترای حقوق خصوصی را دریافت کرد.
دکتر کاتوزیان از سال 1332 (ش) به کادر قضائی دادگستری پیوست و تا سال 1344 (َش) در محاکم حقوقی تهران فعالیت قضائی داشت. در همین سال از خدمت قضائی کناره گیری کرد وبه عضویت هیئت علمی دانشکده حقوق دانشگاه تهران درآمد واز آن سال تا کنون، به تدریس حقوق خصوصی به ویژه حقوق مدنی در دوره های تحصیلات تکمیلی وعالی حقوق مشغول است ایشان در سالهای 1358 و 1359 ریاست دانشکده حقوق را برعهده داشت آثار تالیفی وتحقیقی دکتر کاتوزیان که بارها تجدید چاپ شده است، عبارتند از:
1- مقدمه علم حقوق
2- حقوق خانواده (دو جلدی)
3- حقوق مدنی (در وصیت)
4- وقایع حقوقی
5- تاریخ تحولات حقوقی خصوصی
6- حقوق مدنی عقود معین
7 – اعتبار قضیه محکوم بها به ضمیمه مبانی قاعده در حقوق اسلام
8- فلسفه حقوق
9- نظریه عمومی ایقاع معین
10- حقوق مدنی ارث و وصیت
11- حقوق مدنی ضمان قهری و مسئولیت مدنی
12-قواعد عمومی قراردادها
13- کلیات حقوق خصوصی (مقدمه تحقیق در رشته ها حقوق خصوصی و فلسفه آن)
14– حقوق انتقالی تعارض قوانین
15- حقوق مدنی عقود اذنی و ثیقه های دین
16 – حقوق مدنی مشارکتها صلح وعطایا
17– حقوق مدنی معاملات فضولی، عقود تملیکی، ببع، معاوضه، اجاره و رهن
18- دوره مقدماتی حقوق مدنی ایران با وقایع حقوقی
19 دوره مقدماتی حقوق مدنی ایران (اعمال حقوقی قرارداد ایقاع)
20- کلیات حقوق
21- مجموعه مقالات گذری بر انقلاب
22- جلد دوم مسئولیت مدنی
23–گامی به سوی عدالت
24 توجیه ونقد رویه قضایی
25- کلیات حقوق خصوصی (مقدمه تحقیق در رشته حقوق خصوصی و فلسفه آن)
26- مقالات بی شمار حقوقی که در نشریات مختلف قبل وبعد از انقلاب به چاپ رسیده است.

دکتر محمد جعفر جعفری لنگرودی
دکتر محمد جعفر جعفر لنگرودی، از مفاخر و مشاهیر علم حقوق ایران، در سال 1302 (ش) در لنگرود به دنیا آمد. پدر و مادرش تحصیلات مذهبی و اشتغالات علمی و روحانی داشتند. در آغاز کودکی به فراگیری خوشنویسی، سواد، ادبیات فارسی و ادبیات عربی در محضر پدر بزرگوار خود مشغول شد. دوره تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در لنگرود به پایان رساند و وارد دانشسرای مقدماتی رشت شد. پس از در گذشت پدر، به ادامه تحصیل در مدارس و حوزه های علمیه مذهبی پرداخت و به مشهد مقدس رفت. در این شهر به فراگیری صرف ونحو، فرهنگ و ادبیات عرب، فصاحت و بلاغت در مدرسهً علمیهً دودر چهار گنبد مشهد مشغول شد. پس از مدتی کتاب المیزان در منطق را ترجمه کرد. او از اولین طلابی بود که پس از احیای مجدد حوزه علمیه مشهد به آنجا رفت و به طور همزمان به تحصیل علوم و تدریس دانش خود مشغول بود. در این زمان با چهره هایی مشهور مانند پروفسور عبدالجواد فلاطوری دوستی داشت. پس از تکمیل مقدمات، دروس سطح و خارج خود را نزد آیت الله حاج میرزا هاشم قزوینی آموخت و مورد اعتماد ایشان قرار گرفت، به طوری که اغلب، پاسخ به سوالات طلبه های دیگر را به او (آقای لنگرودی) ارجاع می کرد.
دکتر لنگرودی از محضر آیت الله حاج میرزا مهدی اصفهانی (در مدرسه نواب)، آیت الله کدکنی، میرزا مهدی آشتیانی، ادیب نیشابوری بهره های فراوان برد. در سال 1326 (ش) به مدرسه حاجی اسد رفت و دروس خارج خود را در محضر آقا شیخ هاشم و آیت الله دامغانی فراگرفت. آنگاه به قم رفت و از محضر علما و مراجع بزرگ آن زمان مانند آیت الله العظمی بروجردی، آیت الله خوانساری و آیت الله صدر کسب فیض کرد. به موازات تحصیل در حوزه قم، در دانشکده حقوق دانشگاه تهران نیز ثبت نام کرده و با پیشینه دانش و آگاهی های قبلی خود به سرعت در علم حقوق پیشرفت کرد. در همان سال اول کتاب اصول فلسفه حقوق را تالیف کرد و نبوغ خویش را در علم حقوق نمایان ساخت. دوره لیسانس رابا رتبه اول به پایان رساند و سرانجام با ارائه پایان نامه “تاثیر اراده در حقوق مدنی” موفق به دریافت دکترای حقوق خصوصی و قضایی خود با درجه عالی و تقدیر هئیت رسیدگی به این پایان نامه، شد. (چهاردهم دی ماه 1339 ش).
در اواسط دهه 1330 (ش) به استخدام وزارت دادگستری درآمد و در کادر قضایی به خدمات مختلفی پرداخت اما غالبا خدمت قضایی در اداره کل ثبت کشور را بر عهده داشت. به موازات شغل قضایی، از اواخر دهه 1330 به تدریس در دانشکده حقوق دانشگاه ملی ایران (شهید بهشتی کنونی)، دانشکده حقوق دانشگاه تهران، کلاسهای قضایی دادگستری و مراکز آموزش عالی دیگر پرداخت.پس از بازنشستگی از دادگستری، به عضویت هئیت علمی دانشکده حقوق دانشگاه تهران درآمد و مدتی نیز در سال 1363 (ش) ریاست دانشکده حقوق این دانشگاه را برعهده داشت.
دکتر لنگرودی در طول بیش از چهل سال خدمت فرهنگی و علمی، به تحقیق در شاخه ها و رشته های مختلف حقوقی پرداخته است که نمونه ای از آنها عبارتند از: حقوق اسلامی، حقوق تطبیقی، فقه و اصول فلسفه و ادبیات فارسی. او سالهای گرانبهای عمر خویش را در راه پژوهش در علم حقوق و تلفیق حقوق اسلامی و حقوق نوین صرف کرد. آثار ایشان سرشار از ایده ها و ابتکارات تالیفی به منظور تفهیم حقوق به زبان ساده و کاربردی است. نمونه ارزشمند این گونه آثار، مجموعه دوره دانشنامه حقوقی و ترمینولوژی حقوق است. مقدمه ای که ایشان بر دیوان حافظ (درباره حافظ) نوشته بودند به مدت سی سال چاپ می شد و به عنوان مرجع مورد استفاده قرارمی گرفت.
اهم آثار تالیفی و تحقیقی دکتر لنگرودی عبارتند از:
1- آرای شورای عالی ثبت و شرح آن
2- اصول فلسفی حقوق از ادوار فلسفه ابوالمعالی
3- تاثیر اراده در حقوق مدنی ایران
4- تاریخ حقوق ایران از انقراض ساسانیان تا آغاز مشروط
5- تاریخ معتزله، فلسفه فرهنگ اسلام به انضمام کتاب علی (ع) به زبان انگلیسی
6- ترمینولوژی حقوق
7- التقریب الی حاشیه التهذیب
8- حقوق اسلام
9- حقوق ثبت
10- حقوق مدنی رهن، صلح، وصیت (دو جلدی)
11- حقوق مدنی عقد کفالت
12- حقوق مدنی وصیت
13- دانشنامه حقوقی (دائره المعارف قوانین و مقررات آیین دادرسی مدنی، ادله اثبات دعوی، امور حسبی و ثبت املاک و اسناد و ثبت شرکتها و ثبت احوال (کلا در 5 جلد))
14- دائره المعارف حقوق مدنی و تجارت
15- دائره المعارف علوم اسلامی (3 جلد)
16- حقوق مدنی ارث
17- حقوق مدنی تعهدات
18- حقوق مدنی عقد حواله
19- حقوق مدنی حقوق خانواده
20- شرح قانون مدنی حقوق اموال
21- حقوق مدنی عقد ضمان
22- مقدمه عمومی علم حقوق
23- فرهنگ حقوقی (کانون معرفت)
24- علم الحدیث یا خودآموز رجال و درایه
25- مجموعه محشی از قوانین و مقررات ثبت (ثبت اسناد و املاک شرکتها و اعلام واختراعات)
26-مجموعه قوانین ایران (مجلس شورای ملی- قسمت قوانین)
27- تعدیل النحو (خلاصه شرح رضی الدین استر آبادی بر کتاب کافی منهاج)
28- المعمول (خلاصه کتاب المطول)
29- المیزان (در مسائل تهذیب تفتازانی)
30- مکتبهای حقوقی در حقوق اسلام
31- منطق حقوق.

نظام حقوقی ایران (بخش 1)

نظام آموزش عالی حقوقی و عدلیه نوین (دادگستری) دو نقطه عطف تاریخی در صده اخیر تاریخ ایران به شمار می آیند. بیشتر تحولات اجتماعی، رخ دادها و وقایع مهم سیاسی، فرهنگی و علمی کشور که از برجستگی ویژه ای برخوردار بودند، توسط اشخاصی تحقق یافته است که دانش آموخته علم حقوق در نظام آموزش عالی این رشته و یا پروش یافته دستگاه قضایی کشور در آن دوران بوده اند.
پس از ایجاد نظام آموزش عالی حقوق در اواخر دوره حکومت مظفرالدین شاه قاجار – که در آن سالها تنها مرکز آموزش عالی کشور نیز به شمار می آمد- استعدادهای درخشانی در علوم حقوقی و دیگر علوم رایج، شکوفا شد و به بار نشست . دانش آموختگان این نظام علمی جدید، بعدها مشاغل بالای مملکتی، پستهای مهم سیاسی و فرهنگی و مناصب عالی قضایی و حقوقی کشور را بر عهده گرفتند. آنان از مشاهیر زمان خود در عرصه های سیاست، فرهنگ و حقوق ایران بودند و در پیشرفت و گسترش کیفی و کمی علم حقوق، دانش قضایی، نقشی اساسی ایفا کردند.

تاریخچه اجمالی چگونگی تشکیل وسیر وتحول مدرسه عالی حقوق و نظام آموزش عالیه حقوق در ایران 
پیشینه تعلیم و تعلم حقوق در ایران، به روش دانشگاهی و مفهوم معمول آن در جهان، از بدو تاٌسیس مدرسه عالی حقوق و مدرسه عالی سیاسی آغاز می شود. در واقع برای این آغاز، دو مبدا تاریخی وجود دارد. یکی سال 1317 (ه،ق) برابر با 78-1277(ش) ودیگری 99-1298(ش).

مدرسه عالی علوم سیاسی در تاریخ ایران 
مدرسه عالی علوم سیاسی ، در واقع ادامه مدرسه سیاسی بود. حتی زمینه اولیه مدرسه عالی حقوق در همین مدرسه ریخته شد واستادان ومدرسان آن نیز از اساتید مدرسه سیاسی بودند . مدرسه عالی حقوق عالی علوم سیاسی در سالهای آغازین فعالیت خود به عنوان دو مرکز علمی مستقل از یکدیگر شناخته می شدند. بعدها با توجه به ماهیت علمی بسیار نزدیک آنها به یکدیگر، در هم ادغام شدند ونخست، دانشکده حقوق وسرانجام داشکده حقوق و علوم سیاسی را در تهران پدید آوردند .

چگونگی تشکیل مدرسه عالی علوم سیاسی 
توسعه روز افزون صنعت ، دستاوردهای نوین اقتصادی وتکنولوژیک و ماهیت حیات سیاسی کشورها در اواخر قرن نوزده و آغاز قرن بیستم، اجرای شیوهای جدید را در مراودات کشورها و دولتها ایجاب کرد و همکاریهای فرهنگی، سیاسی و اقتصادی تازه ای را بوجود آورد . در این دوران، کشورها و دولتهایی نوین به وجود آمد و بسیاری از کشورهای تحت استعمار، به استقلال رسیدند. در اوایل قرن بیستم، از سوی جوامع وملل دنیا، اندیشه های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جدیدی، ارائه شد. برای تنظیم روایط داخلی و بین المللی، ایده های مبتکرانه حقوقی از تجربه صرف خارج و پا به عرصه های علمی نهاد واین ایده ها، در تمامی امور داخلی و تبادلهای اقتصادی، فرهنگی وسیاسی خود با دیگر کشورها، دقائق ونکات ظریف حقوقی و سیاسی را با هوشیاری خاصی به کار می بردند وتصمیمهایی کاربردی اتخاذ می کردند .
در ایران، نظر به لزوم بقا و ثبات حیات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور در حیطه بین المللی و نیز تعدیل روابط سیاسی با دول دیگر بویژه در سطوح مختلف همکاریهای بین الملل، احساس شد که به نیروی افرادی لایق و زبده از نظر عملی وعلمی وآشنا به اصول حقوقی و دیپلماسی و رموز کاربردی سیاست وحقوق بین الممللی، نیاز شدیدی وجود دارد .همچنین، خلائی بزرگ و محسوس در زمینه حضور کادری متخصص، کار آزموده ومجرب در مناصب حساس مملکتی، آشکار شد. بر این اساس، اعزام محصلان ایرانی به فرنگ، در اواسط دوره سلطنت فتحعلی شاه قاجار در دستور کار دولت مردان وقت قرار گرفت. اما با توجه به تجربه نه چندان مطلوب وموفق اولیه تحصیل ایرانیان در فرنگ، میرزا تقی خان امیر کبیر راه حل مناسب این مشکل را در تاسیس دارالفنون و تربیت نیروهای متخصص در داخل کشور و به کمک استادان داخلی وخارجی، دید .
دارالفنون، بیشتر در زمینه علوم نظامی، مهندسی وپزشکی فعالیت داشت و نیروهای لازم در زمینه علوم اجتماعی، انسانی وسیاسی را تربیت نمی کرد . پس از مرگ امیر کبیر نیز این کمبود در حیطه تربیت جوانان مستعد در رشته های حقوقی و سیاسی، کما کم به چشم می خورد . کادرهای سیاسی وزارت امور خارجه ایران در حوادثی مانند واقعه هرات ومناقشات ایران و انگلیس و بویژه در حوادث ناشی از عقد قراردادهای رژی و رویتر، عملا ٌ نشان دادند که از قابلیتهای چندان مطلوبی برخوردار نیستند .
به هنگام صدارت عظمای میرزا علی اصغر خان اتابک اعظم (امین السلطان ) در نیمه دوران سلطنت مظفر الدین شاه قاجار، میرزا نصراله خان مشیرالدوله نائینی (پیرنیا) به وزارت امور خارجه ایران منصوب شد ( 1270 ش) .او در زمانی که ملقب به مصباح الملک و رئیس اداره روسی وزارت خارجه بود، سه پسر خود بنامهای : حسن پیرنیا (مشیرالدوله)، حسین پیرنیا ( موتمن الملک ) وعلی پیرنیا را برای تحصیل عالیه به اوروپا فرستاده بود . علی پیرنیا که جوانی زیبا وبرازنده بود مسلول شد و در گذشت. حسن پیرنیا، دوره حقوق دارالفنون مسکو را به پایان رساند، حسین پیرنیا هم درمدرسه پلی تکنیک فرانسه مشغول تحصیل بود. این دو برادر، بی کفایتی ماموران کنسولی ایران را در مدت اقامت وتحصیلشان در فرنگ، مشاهده کرده و خلا رجال سیاسی مدیر ومدبر را در ایران با تمام وجودشان احساس کرده بودند .
انتصاب نصراله خان مشیرالدوله به وزارت امور خارجه با زمانی مصادف شد که میرزا حسن خان پیر نیا، مدرسه حقوق را تمام کرده و با سمت وابسته حقوقی سفارت ایران در پطرز بورگ مشغول به کار بود. مشیرالدوله که وجود او را در تهران بسیار سودمند تر از اقامتش در پطرزبورگ می دید حسن پیرنیا را به تهران فرا خواند و لقب سابق خود ( مشیرالدوله ) را به وی تفویض کرد. در همین زمان، امین السلطان ( صدر اعظم) منشی مخصوص خود را که میرزا اسحق خان مفخم الدوله نام داشت، به سفارت واشنگتن فرستاد و به جوانی لایق ومحرم اسرار و آشنا به زبان خارجه نیاز داشت تا در ملاقاتهای او و سفارتخانه ها در کنارش باشند. برای انجام این کار، فردی شایسته تر از حسن پیر نیا وجود نداشت و به همین علت، با حفظ سمت ریاست کابینه وزارت خارجه، منشی مخصوص صدراعظم نیز شد .

حسن پیر نیا، با بیشتر آشنا شدن با وضعیت نا بسامان وزارت خارجه، دریافت که کار از ریشه خراب است و انجام هر نوع فعالیتی، به دلیل پایین بودن سطح عامی اعضا وکارکنان عالی رتبه این وزارتخانه، عملاٌ بی فایده خواهد بود. برهمین اساس و با کمک حسین پیر نیا و با توجه به مساعد بودن اوضاع واحوال و فراهم بودن زمینه کسب موافقت صدراعظم ومظفرالدین شاه، از پدر خود نصراله خان مشیرالدوله ( وزیر وقت ) مجوز تاسیس مدرسه علوم سیاسی را در خواست کرد تا از این طریق به معارف و فرهنگ عالیه سیاسی در ایران، سر وسامانی بدهد. پس از اعلام موافق از سوی مظفرالدین شاه، نصر اله خان مشیرالدوله فرمانی مبنی برتاسیس مدرسه عالی علوم سیاسی صادر کرد و بودجه ای معادل 4000تومان برای مخارج سالانه این مدرسه، از محل تفاوت عمل معدن فیروزه خراسان، تعیین کرد. حسن خان مشیرالدوله ( پیر نیا ) نیز بیدرنگ برنامه مدرسه را تنظیم وپس از تعیین مکان مدرسه و معامهای لازم، آگهی پذیرش داوطلبان تحصیل در مدرسه عالی علوم سیاسی را منتشر کرد .
سر انجام، مدرسه عالی علوم سیاسی در بعداز ظهر عید 15 شعبان سال 1317(ه، ق) مصادف با 28 /9/1278-1277 (ش) ودر محل خیابان ادیب تهران، روبروی منزل ارباب جمشید ودر یکی از خانه های نصراله خان سپهسالاری که بعداٌ به تملک عیسی لیقوانی درآمد، تشکیل شد . در مراسم افتتاحیه، حسن پیرنیا بر اساس جزوه ای که از مقدمه حقوق بین الملل تهیه کرده بود، شرحی مفصل درباره حقوق و جنس وفصل آن برای حضار بیان کرد .
مدرسه عالی علوم سیاسی در آغاز کار خود فقط یک کلاس داشت ویکی از دوائر تابعه وزارت خارجه به شمار می آمد شاگردان دوره اول این مدرسه، اغلب از میان شاگردان مدرسه دارالفنون ( دبیرستان امیر کبیر ) انتخاب شده بودند . ریاست مدرسه با حسن پیر نیا و معاونت مدیریت داخلی آن با محقق الدوله فرزند امین دربار که تحصیلات عالیه اروپایی داشت. مدرسین مدرسه در آن سال، عبارت بودند از : حسن پیر نیا مشیر الدوله (مدرس درس حقوق و حقوق بین الملل) محمد مظاهر صدیق حضرت (مدرس درس تاریخ)، میرزا حبیب الله (مدرس درس فقه )، اردشیر جی سر پرست زردشتیان هندی مقیم ایران (مدرس درس تاریخ )، دکتر مرل (مدرس درس زبان فرانسه )، میرزا عبدالرزاق خان بغایری (مدرس در جغرافیا وهیات )، میرزا محمد تقی عماد الاسلام (مدرس فقه ) و مشیر الملک (مدرس درس حقوق بین الملل) گفتنی است که تدریس فقه، برای نخستین بار با تاکید مشیرالدوله پیر نیا در برنامه درسی مدرسه عالی علوم سیاسی گنجانیده شد . تدریس این درس، ابتدا با مخالفت علما ومراجع وقت روبرو شد، اما استدلالهای حسن پیر نیا مورد پذیرش قرارگرفت، حسن پیر نیا به این نکته استناد کرده بود که مقصود اصلی ما، آشنایی محصلین امروز وماموران سیاسی فردا با مسایل شرعی است که دانستن آن برای هر فرد مسلمانی که در ممالک کفر ماموریت خواهد داشت، فرضی واحب است .
در سالهای 1321 و 1320 (ه. ق ) دو کلاس دیگر به مدرسه عالی علوم سیاسی افزوده شد . در سالهای 1321 (ه.ق )هفت نفر از محصلان مدرسه، به عنوان اولین دوره مدرسه عالی علوم سیاسی، فارغ التحصیل شدند و شاگردان آن دوره عبداله مستوفی بود که بعد ها ریاست کل ثبت اسناد و املاک کشور را بر عهده گرفت .
در سال 1322 (ه.ق) حسین پیرنیا (موتمن الملک ) که یکی از چهره های مشهور تاریخ صد ساله اخیر ایران به شکار می آید، ریاست مدرسه را بر عهده گرفت . در سال 1323 (ه.ق) میرزا علی اکبر خان معاون ومدیر داخلی مدرسه شد و بعداٌ محمد حسین خان ذکاءالملک فروعی به جای وی نشست و در سال 1325 (ه.ق ) محمد علی فروغی (ذکاءالملک) ریاست مدرسه را عهده دار شد . اوکه از رجال برجسته وسیاستمداری دانشمند بود و ریاست دیوان کشور را بر عهده داشت، اوضاع اداری وآموزشی مدرسه عالی علوم سیاسی را تغییر داد و رونق بخشید . فروغی برای پیشرفت بیشتر دانشجویان، چندین کتاب در زمینه حقوق، مانند حقوق اساسی و کتابی در باب علم ثروت (اقتصاد) تالیف کرد .محل مدرسه چندین بار تغییر کرد و پس از خرابی محل اولیه، به خانه ای در خیابان برق نزدیک بانک شاهی منتقل شد، اولین دوره محصلین مدرسه نیز درهمین محل فارغ التحصیل شدند.
براساس اسناد موجود، مدرسه در دوران استبداد صغیر، حمایت جدی مالی دولت را تا مدتی از دست می دهد و ناگزیر از گرفتن شهریه می شوند. بعد ها گرفتن شهریه از محصلین مدرسه جنبه کمک برای بقای خودرا از دست داده و جنبه قانونی می گیرد. گرفتن شهریه و گشایش کلاس مقدماتی برای مدرسه، مورد مخالفت وزیر معارف وقت که خود از موسسین مدرسه بود، قرار گرفت، اما روال برهمین منوال پیش رفت . پس از فتح تهران توسط قوای قزاق، بودجه مدرسه کما کان از طریق توزیع تذکره وتفتیش تامین می شد وکل مبلغ آن درسالهای 1327و 1328 (ه.ق) معادل 4000تومان در سال بود.
در سال 1327 (ه.ق) اساتید دیگری، مانند دکتر سید ولی الله نصر (مدرس دوره متوسظه زبان فرانسه ) به مدرسه آمدند . در همین سال، دکتر نصر رئیس مدرسه شد . و آقای سید مصطفی عدل (منصور السلطنه) به عنوان مدرس درس حقوق اساسی و تاریخ جدید مشغول تدریس شد . دیگر معلمان این سالها عبارتند از : منصورالسلطنه (حقوق اساسی و تاریخ جدید ) 2- عباسقلی خان مترجم الممالک (زبان فرانسه )3- شمس العلما (ادبیات )4-میرزا عبدالعظیم خان گرگانی قریب (زبان فارسی ) 5- شیخ مهدی( منطق ) میرزا محمد فروغی (علم ثروت یا همان اقتصاد ). ادیب السلطنه هم ناظم مدرسه بود .
در سال 1328 (ه.ق) معلمان دیگری جمع معلمان قبلی مدرسه اضافه شدند : رجب علی خان منصورالملک (تاریخ ) میرزا هاشم (جغرافیا)سید علی خان (فرانسه وطبیعات) و میرزا عبداله خان (حقوق اساسی ).افزون بر این عده معلمان سابق مدرسه عبارت بودند از: محمد مظاهر صدیق حضرت (حقوق و دفتر داری ) ، اعتماد الاسلام و فاضل (فقه)، بدایع نگار (ادبیات) دکتر مُرل ودکتر نصراله خان (فرانسه) میرزا عبدلرزاق خان بغایری (ریاضیات )، میرزا ابوالحسن خان (جغرافیا) وسیدابوالقاسم خان (تاریخ) . پس از مرگ دکتر مُرل موسیو ویزیور به جای وی تدریس می کرد . در این زمان مدرسه عالی علوم سیاسی، هم کار شعبه ادبی دوره متوسطه دبیرستانی را عهده دار بود و هم کار تعلیمی آموزش دانشکده را، چون ماهیت علمی دبیرستانهای وقت هنوز به حدی نرسیده بود که محصلین را برای تحصیلات عالی آماده سازند مدرسه عالی، اگر چه برای آموزش علوم سیاسی تاسیس شده بود، اما این علوم بدون تاریخ وجغرافیا کامل نمی شد . آشنایی با زبان فرانسه برای اعضای وزارت خارجه ضروری بود و دانستن زبان فارسی نیز برای همه لازم بود . بر همین اساس می بایستی تمام این دروس در مدرسه تدریس شود . در سال 1328 (ه.ق) اولین جشن فارع التحصیلی در مدرسه برگزار گردید .
در سال 1298 (ش) دکتر علی پرتو(حکیم اعظم ) به مدت هفت ماه رئیس مدرسه شد . پس از ایشان در آغاز سال 1299 (ش) عبدالحسین شیبانی (وحیدالملک) عهده دار وظایف ریاست مدرسه شد . در زمان تصدی شیبانی، ساختمان معروف مدرسه عالی حقوق را با کمک مالی دولت، شهریه های محصلین و اعانه اولیای آنها، جمعاٌ به مبلغ 15000تومان خریداری شد. محل این ساختمان، در کوچه ومحله اتابک (امین السلطان) قرار داشت که بعدها به نکیسا وامروزه به کوچه شهید سید حسن شاهچراغی تغییر نام داد و ما بین خیابان لاله زار و فردوسی تهران واقع است . ساختمان جدید مدرسه از متعلقات مسکونی امین السلطان بود و اتاقهایی بزرگ برای تشکیل کلاس وحتی سالنهایی برای کتابخانه یا بر گزاری اجتماعات داشت .دریکی همین سالنها، اندک اندک کتابهای حقوقی تهیه شده از پاریس، گرد آوری و نگهداری شد. پس از انتقال هیئت علمی مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی به مجموعهً دانشگاه تهران، محل مدرسه با نام مدرسهً ادیب، پذیرای دانش آموزان مقاطع تحصیلی ابتدایی و متوسطه شد. در اواخر دهه 30، این مدرسه نیز دچار تغییر و تجدید بنا شد و در حال حاضر نیز به صورت مدرسه دانش آموزان پناهندهً عرب زبان در آمده است (از 1359 تا کنون).